Gezondheid staat niet op zichzelf: om gezond te zijn hebben we een gezonde leefomgeving nodig. Maar onze leefomgeving verandert, onder andere door klimaatverandering. Wat betekent dat voor onze gezondheid?
Gezond zijn is voor veel mensen één van de belangrijkste zaken in het leven. Gezondheid wordt door de World Health Organization (WHO) genoemd als een fundamenteel mensenrecht en als een noodzakelijke basis voor welzijn, een goede ontwikkeling en goed functioneren. Het is zelfs één van de Sustainable Development Goals (SDGs). Dat zijn de doelen die de Verenigde Naties in 2015 opgesteld hebben om de wereld in 2030 tot een betere en duurzamere plek te maken voor iedereen. Het derde doel (SDG 3) luidt: To ensure healthy lives and promote well-being for all at all ages, oftewel: het verzekeren van een gezond leven en het bevorderen van welzijn voor alle mensen van alle leeftijden.
Gezondheid staat niet op zichzelf
Onze gezondheid staat niet los van onze omgeving. Als mensen ademen we lucht in, drinken water, eten voedsel. We worden ziek van infecties of virussen en knappen op doordat ons afweersysteem ziektebronnen van buitenaf te lijf gaat. We ontspannen als we in het bos lopen en raken geïrriteerd als we urenlang in de herrie van het drukke verkeer zitten. Ons hele leven zijn we in constante interactie met de wereld om ons heen. En deze wereld verandert. Snel.
Door klimaatverandering veranderen de natuurlijke systemen van onze planeet. Deze veranderingen hebben een directe invloed op onze gezondheid. Met deze samenhang houdt de relatief jonge wetenschappelijke discipline van ‘planetary health’ (in het Nederlands: ‘planetaire gezondheid’) zich bezig. En nee, planetaire gezondheid gaat niet over de invloed van de planeten in ons zonnestelsel op onze toekomst. Waar het wel om gaat, is de centrale aanname dat de gezondheid van mensen onlosmakelijk verbonden is met de gezondheid van de aarde. Dat betekent dat veranderingen in onze directe leefomgeving ook impact hebben op onze gezondheid. Die impact is flink: klimaatverandering is door de WHO benoemd als de grootste bedreiging van de menselijke gezondheid, op dit moment en in de toekomst.
Hittestress
Eén van de meest bekende gevolgen van klimaatverandering is de stijging in temperatuur. Dat hebben we ook de afgelopen maanden gemerkt. Velen zullen deze zomer gepuft hebben tijdens de soms verzengende hittegolven die de wereld, en ook Nederland, troffen. Zomerse warmte is lekker, maar wanneer het te heet wordt, kan dit negatieve gevolgen hebben voor onze gezondheid. Zo is er meer oversterfte tijdens en direct na een hittegolf, vooral onder kwetsbare mensen zoals ouderen of mensen met een chronische aandoening. Organen werken minder goed bij hoge temperaturen, er is meer risico op uitdroging en bestaande problemen (zoals bijvoorbeeld met de longen of hart- en vaatziekten) kunnen verergeren. Medicijnen kunnen ook anders werken tijdens hitte. Zo kan de opname en het effect van werkzame stoffen anders zijn. Ook kunnen bepaalde medicijnen ervoor zorgen dat mensen minder goed zweten, waardoor zij minder goed hun warmte kwijt kunnen.
Het effect van hitte kan ook indirect zijn. Met heet weer slapen we bijvoorbeeld slechter en zijn we ook fysiek minder actief. Deze twee effecten zijn op hun beurt weer geassocieerd met een hoger risico op latere cardiovasculaire problemen.
Ook onze emoties krijgen het flink te verduren tijdens hitte. Onderzoek heeft bijvoorbeeld aangetoond dat onze tolerantie afneemt. Tijdens hete perioden is er veel meer agressie, bijvoorbeeld in het verkeer. Maar ook is er sprake van meer geweld en meer gevallen van zelfdoding tijdens hitte. Extreme hitte is ook niet goed voor onze concentratie en welbevinden. Ons cognitief functioneren heeft te lijden onder periodes van (extreme) hitte. Met hogere temperaturen kunnen we ons minder goed concentreren, onthouden we minder en kunnen we minder goed complexe taken uitvoeren.
Ongelijke impact
Wat hierbij ook belangrijk is, is het feit dat de impact van hitte wereldwijd niet gelijk verdeeld is. In armere buurten is het vaak warmer dan in rijkere buurten: deze buurten zijn vaak minder groen en bovendien is het voor mensen met een lager inkomen lastiger om bijvoorbeeld een airco aan te schaffen. Dit heeft als gevolg dat mensen die het minder breed hebben in verhouding meer last hebben van de negatieve gevolgen van de hitte. Als je daarbij bedenkt dat hitte ook een negatief effect heeft op het leren van kinderen en jongeren, is het duidelijk dat dit de gelijke kansen van mensen allemaal niet bevordert.
Meer dan alleen hete zomers
Temperatuurstijging is slechts één voorbeeld van de effecten van klimaatverandering. Er zijn verschillende domeinen waar de impact van onze veranderende leefomgeving zichtbaar is, zoals weergegeven in onderstaande figuur, die ontwikkeld is door het Amerikaanse Center for Disease Control (CDC). Hierin is te zien dat er naast (extreme) hitte ook veranderingen te zien zijn in bijvoorbeeld de lucht die we inademen. Door toegenomen luchtvervuiling kunnen aandoeningen als astma en cardiovasculaire aandoeningen verergeren.
Doordat de leefgebieden van bepaalde insecten of ziekteverwekkers verschuiven, kunnen ziekten als dengue (knokkelkoorts) en het Westnijlvirus op plekken opduiken waar die eerst niet voorkwamen. Al deze effecten staan niet los van elkaar, maar zijn juist sterk met elkaar verweven. Als er bijvoorbeeld meer allergenen in de lucht zitten (door een langer pollenseizoen) en dit samenvalt met slechtere luchtkwaliteit (door luchtvervuiling en smog tijdens warme perioden), kunnen deze twee factoren elkaars gezondheidseffecten op onze luchtwegen versterken.
Problemen vragen om oplossingen
Alles bij elkaar wellicht geen verhaal om heel vrolijk van te worden. Maar er zijn altijd lichtpuntjes. Planetaire gezondheid houdt zich niet alleen bezig met de problemen, maar ook met mogelijke oplossingen. Hoewel de World Health Organisation de klimaatcrisis als de grootste bedreiging van de menselijke gezondheid ziet, noemt ze die ook een enorme kans voor onze samenleving om de gezondheid van mens én planeet te verbeteren. Het is geen makkelijke of kleine taak. Maar we worden ons steeds meer bewust van wat er gebeurt en wat we moeten doen. En er gebeurt gelukkig ook heel veel al wél. In een volgende blog ga ik in op hoe het perspectief van planetaire gezondheid doorwerkt in de zorg.
Foto’s:
Hoofdfoto: Miami Beach zonsondergang (Foto: Joshua Abner via Pexels)
Illustratie: Figure 8.1, Impacts of Climate Change on Human Health – Injury Prevention and Environmental Health – NCBI Bookshelf
